Seksuele Uitbuiting

KLIK HIER VOOR EEN SAMENVATTING VAN HET MODEL IN DE VORM VAN EEN CLICKABLE PDF.

Inleiding

Seksuele uitbuiting is een veelzijdig fenomeen. Het komt voor in verschillende situaties, zowel fysiek als digitaal. De aard en omvang zijn moeilijk in te schatten. Dat komt onder meer doordat uitbuiting vaak buiten het zicht van toezicht en handhaving plaatsvindt. Ook herkennen slachtoffers zichzelf niet altijd als slachtoffer. Soms kennen zij hun rechten in Nederland onvoldoende.

Bij seksuele uitbuiting worden mensen onder dwang, druk of misleiding ingezet voor seksuele handelingen, met als doel hen uit te buiten. Bij minderjarigen hoeft er wettelijk gezien geen sprake te zijn van dwang of misleiding. Seksuele uitbuiting is een ernstige aantasting van de lichamelijke en persoonlijke integriteit en is strafbaar als mensenhandel. Het kan gaan om Nederlandse slachtoffers, EU-burgers en derdelanders.

Kwetsbaarheid speelt vaak een grote rol. Denk aan onzekerheid over verblijfsstatus, een licht verstandelijke beperking, dakloosheid, verslaving, schulden, trauma, beperkte kennis van rechten of het ontbreken van een steunend netwerk. Daders kunnen deze kwetsbaarheden bewust gebruiken. Soms versterken zij die kwetsbaarheden gaandeweg. Daardoor krijgen slachtoffers steeds minder ruimte om zelf keuzes te maken en wordt het moeilijker om uit de uitbuitingssituatie te komen. Echter speelt structurele kwetsbaarheid niet altijd een rol, en kan iedereen verwikkeld raken in een situatie van uitbuiting.
Seksuele uitbuiting is niet alleen een strafrechtelijk vraagstuk. Het is ook een sociaal-maatschappelijk, bestuurlijk en zorgvraagstuk. Uitbuiting wordt mogelijk gemaakt door verschillende stappen in een proces. Denk aan het ronselen van slachtoffers, het regelen van huisvesting en locaties, het werven van klanten en het verplaatsen of innen van geld. Daarbij kunnen daders gebruikmaken van legale structuren, informele netwerken en digitale platforms.

Hierdoor kunnen meerdere partijen een rol spelen, soms bewust en soms onbewust. Tegelijkertijd kan de uitbuiting lang verborgen blijven. Daarom vraagt seksuele uitbuiting om een integrale aanpak. Daarbij is niet alleen aandacht nodig voor het strafbare feit zelf, maar ook voor de onderliggende processen, verdienmodellen en mechanismen die afhankelijkheid vergroten. Daarnaast kan seksuele uitbuiting sterk verweven zijn met criminele uitbuiting, waardoor de verschillende onderdelen uit het model vaak voor beide uitingsvormen van mensenhandel relevant zijn.
Het barrièremodel seksuele uitbuiting helpt om deze processen zichtbaar te maken. Het model brengt het ‘bedrijfsproces’ van uitbuiting in kaart vanuit het perspectief van de dader. Het beschrijft welke stappen zich kunnen voordoen. Per stap worden gelegenheden, signalen, faciliteerders en bestaande en gewenste barrières benoemd.

Het model is illustratief. Niet iedere situatie doorloopt alle stappen en de volgorde kan verschillen. Juist die variatie maakt het model waardevol. Het helpt professionals om beter te zien waar zij kunnen ingrijpen, seksuele uitbuiting kunnen verstoren en slachtofferschap kunnen helpen voorkomen.

Scope

In het barrièremodel seksuele uitbuiting richten we ons op situaties waarin slachtoffers zich in Nederland bevinden of in Nederland worden ingezet. Daarbij maakt het niet uit via welke route zij naar Nederland zijn gekomen of waar zij zijn geronseld.

Binnen deze scope gelden de volgende afbakeningen en nuances:

·        Mensensmokkel valt buiten de scope
De feitelijke strafrechtelijke mensensmokkel en de smokkelketens zelf nemen we niet mee als onderwerp van interventie. Anders wordt het model te breed. De focus ligt op de bestuurlijke aanpak van seksuele uitbuiting in Nederland. 
Mensensmokkel is een afzonderlijk strafbaar feit in het Wetboek van Strafrecht en heeft niet altijd een directe relatie met mensenhandel. Wel maken we in het model zichtbaar dat het ronselen van slachtoffers ook in andere landen kan plaatsvinden. Dat is relevant voor signalering en samenwerking, zeker wanneer slachtoffers daarna naar Nederland reizen of hier worden ingezet.
De nadruk blijft liggen op interventies die in Nederland mogelijk zijn. Daarbij is van belang dat het werven van iemand in het buitenland om in Nederland in de seksindustrie te werken, wanneer sprake is van uitbuiting, strafbaar kan zijn als mensenhandel. Dit volgt uit artikel 273 lid 1 sub 3 Sr.

·        Seksuele uitbuiting en sekswerk
Seksuele uitbuiting duiden we in dit model als: het gedwongen of onder druk verrichten van seksuele handelingen met het oogmerk van uitbuiting. 
In dit model gebruiken we soms de term 'sekswerk', omdat seksuele uitbuiting zich ook binnen deze branche kan afspelen. Daarbij is het onderscheid belangrijk: sekswerk is een beroep; seksuele uitbuiting is een vorm van mensenhandel. 
Het barrièremodel richt zich op zowel fysieke als digitale vormen van seksuele uitbuiting.

Nuances in het bedrijfsproces

Seksuele uitbuiting kent veel verschillende uitingsvormen, contexten en doelgroepen. Daarom benadert dit barrièremodel seksuele uitbuiting in de breedte. Het bedrijfsproces laat zien welke stappen zich kunnen voordoen bij seksuele uitbuiting, bekeken vanuit het perspectief van een dader met het oogmerk van uitbuiting. De stappen zijn illustratief. Ze vormen dus geen vast of lineair stappenplan dat in alle gevallen volledig wordt doorlopen.

In de praktijk kunnen slachtoffers en daders verschillende routes door het proces volgen. Zo is de stap ‘inreis’ alleen relevant voor slachtoffers die vanuit het buitenland naar Nederland komen. Deze stap speelt niet bij slachtoffers die in Nederland worden geronseld. Ook vinden niet alle stappen altijd plaats. In sommige situaties is er bijvoorbeeld geen fase van geleidelijke binding, maar gaat de dader na het eerste contact direct over op beheersing.

Daarnaast kunnen stappen in een andere volgorde voorkomen. Zo kan een locatie al geregeld zijn, of kunnen klanten al zijn geworven, voordat een specifiek slachtoffer wordt geronseld. Het bedrijfsproces moet daarom worden gelezen als een totaaloverzicht van mogelijke stappen die samen seksuele uitbuiting kunnen vormen. De volgorde is logisch en chronologisch opgebouwd, maar niet dwingend.

Het opdelen van seksuele uitbuiting in afzonderlijke stappen helpt om het delict beter te begrijpen. Ook maakt het duidelijk waar bestuurlijke barrières mogelijk zijn. Signalen en gelegenheden zijn in dit model gekoppeld aan specifieke stappen. Toch moeten zij altijd in samenhang en context worden beoordeeld. Een signaal wijst niet automatisch op seksuele uitbuiting. De combinatie van meerdere signalen en de plaats daarvan binnen het bedrijfsproces kan daar wel op wijzen.

Daarbij is belangrijk dat juridisch al sprake kan zijn van mensenhandel wanneer er sprake is van een oogmerk tot uitbuiting, mits ook aan de andere bestanddelen van de delictsomschrijving wordt voldaan. De seksuele handelingen hoeven dan nog niet daadwerkelijk te hebben plaatsgevonden. Ook eerdere stappen, zoals ronselen of inreis onder inzet van een dwangmiddel met het oogmerk van uitbuiting, kunnen daarom relevant zijn voor vroegtijdige signalering en interventie.

Bij minderjarigen hoeft geen sprake te zijn van een dwangmiddel. Wanneer handelingen worden verricht met het oogmerk van uitbuiting, kan dit al voldoende zijn voor mensenhandel.

Inzet van dwangmiddelen

In dit model is de inzet van dwangmiddelen uitgewerkt bij de stap ‘beheersen’. Tegelijkertijd kan het gebruik van dwangmiddelen als een rode lijn die door het hele bedrijfsproces lopen.

Denk aan dwang, dreiging, geweld, afpersing of misbruik van een kwetsbare positie, zoals genoemd in artikel 273f lid 1 Sr. Wanneer deze middelen worden ingezet met het oogmerk van uitbuiting, beperken zij de keuzevrijheid van het slachtoffer. Daarmee vormen zij een belangrijk element van seksuele uitbuiting.

Bij minderjarigen hoeven dwangmiddelen niet te worden bewezen. Voor mensenhandel bij minderjarigen kan het verrichten van handelingen met het oogmerk van uitbuiting voldoende zijn. Dit volgt uit artikel 273f, lid 1, sub 2 Sr.