Criminele Uitbuiting

KLIK HIER VOOR EEN SAMENVATTING VAN HET MODEL IN DE VORM VAN EEN CLICKABLE PDF.

Inleiding

Criminele uitbuiting is een vorm van mensenhandel. Daders zetten slachtoffers onder druk, misleiden hen of maken misbruik van hun afhankelijkheid. Het slachtoffer wordt vervolgens ingezet om strafbare feiten te plegen. Bij minderjarigen hoeft er geen sprake te zijn van dwang om toch te kunnen spreken van criminele uitbuiting. Dwang, misleiding of beïnvloeding kunnen wel onderdeel zijn van de werkwijze van de dader.

 De slachtoffers doen vaak het uitvoerende werk. Denk aan het vervoeren van drugs, het plegen van diefstal of het uitlenen van een bankrekening. De daders blijven meestal op de achtergrond. Zij profiteren van de opbrengsten en beperken hun eigen risico.

Criminele uitbuiting onderscheidt zich van andere vormen van mensenhandel, omdat het slachtoffer vaak eerst in beeld komt als pleger van een strafbaar feit. Het slachtofferschap blijft daardoor verborgen. Soms wordt het slachtoffer zelfs veroordeeld, terwijl het strafbare feit juist onderdeel is van de uitbuitingssituatie. Dat maakt de aanpak ingewikkeld. Er zijn vaak veel partijen betrokken die niet direct gerelateerd zijn aan mensenhandel. Daarom is het belangrijk om met de bril van mensenhandel te kijken en de juiste vragen te stellen. Alleen dan kan slachtofferschap beter worden herkend en kan het daderschap van de uitbuiters worden vastgesteld. Slachtoffers van criminele uitbuiting ervaren vaak langdurige gevolgen, onder meer door schulden, veroordelingen of het blokkeren van een bankrekening in het geval van het fungeren als geldezel. Aanvullend is er regelmatig verwevenheid tussen seksuele- en criminele uitbuiting, waarin een slachtoffer van seksuele uitbuiting ook wordt aangezet tot het plegen van criminele feiten. Daarom zijn veel barrières uit het barrièremodel seksuele uitbuiting ook relevant voor criminele uitbuiting.

Criminele uitbuiting kent verschillende uitingsvormen. De strafbare feiten kunnen sterk uiteenlopen. Ook de manier waarop slachtoffers worden geronseld en het dwangmiddel verschilt per situatie. Soms gaat het om een geleidelijk proces. De dader maakt dan gebruik van bestaande kwetsbaarheden, afhankelijkheid of loyaliteit. De controle wordt langzaam versterkt. In andere situaties gaat het sneller en directer. Personen worden laagdrempelig en op grote schaal benaderd voor het uitvoeren van klussen. Digitale kanalen en sociale netwerken spelen hierbij een belangrijke rol. Via deze kanalen kunnen daders snel mensen selecteren, vervangen en opschalen. Een langdurige opbouw van afhankelijkheid en binding is daardoor niet altijd nodig.

 De aanpak van criminele uitbuiting is, net als bij andere vormen van mensenhandel, niet alleen een strafrechtelijk vraagstuk. Ook partners in het sociaal domein, onderwijs, toezicht, handhaving, zorg en veiligheid kunnen een rol spelen. Zij kunnen signalen herkennen, slachtoffers weerbaarder maken, nieuwe slachtoffers helpen voorkomen en daders beter in beeld brengen.

 Het barrièremodel criminele uitbuiting helpt om dit proces beter te begrijpen. Het model bekijkt het bedrijfsproces vanuit het perspectief van de uitbuiter of dader. Het laat zien welke stappen zich kunnen voordoen en waar kansen liggen om in te grijpen. Per stap worden gelegenheden, signalen, faciliteerders en bestaande en gewenste barrières benoemd. Het model is bedoeld als hulpmiddel voor een integrale aanpak. Het helpt partners om niet alleen te reageren op het gepleegde strafbare feit, maar ook in te grijpen op de structuren die criminele uitbuiting mogelijk maken.

Scope

Het barrièremodel criminele uitbuiting richt zich op de gehele reikwijdte van criminele uitbuiting. De verschillende werkwijzen van daders zijn samengebracht in een abstract ‘bedrijfsproces’. Niet elke stap komt bij iedere vorm van criminele uitbuiting voor.

In het model wordt bijvoorbeeld onderscheid gemaakt tussen een meer traditioneel wervingsproces en het breed uitzetten van criminele ‘klussen’. Bij die laatste vorm wordt als het ware ‘gevist’ naar personen die bereid of kwetsbaar zijn om een strafbaar feit te plegen.

Een aantal belangrijke nuances:

•   Het model maakt geen onderscheid tussen minderjarige en meerderjarige slachtoffers. Beide groepen vallen binnen de scope. Voor de aanpak is dit onderscheid wel belangrijk. Bij minderjarigen zijn vaak meer en andere interventies mogelijk. Ook hoeft dwang bij minderjarige niet bewezen te worden voor strafrechtelijke vervolging van daders. Specifieke barrières voor minderjarigen zijn daarom apart benoemd. Tegelijk valt op dat veel bestaande barrières nu vooral gericht zijn op minderjarige slachtoffers.
• Bij criminele uitbuiting zijn slachtofferschap en daderschap per definitie met elkaar verweven. Een slachtoffer pleegt binnen de uitbuitingssituatie een strafbaar feit. Ook kan een slachtoffer door de dader ingezet worden om andere slachtoffers te ronselen.
•  In dit model betekent ‘slachtoffer’: de persoon die wordt uitgebuit of mogelijk wordt uitgebuit.
•  In dit model betekent ‘dader’: de persoon die een ander uitbuit.
• Het bedrijfsproces is beschreven vanuit het perspectief van de dader. In de praktijk blijven daders echter vaak buiten beeld. Daarom richten de signalen zich vooral op het herkennen van een mogelijke uitbuitingssituatie bij het slachtoffer. Veel barrières zijn dan ook gericht op het voorkomen of doorbreken van slachtofferschap.
• Het model richt zich daarnaast op het doorbreken van daderschap. Tegelijk is er ook aandacht voor de weerbaarheid van kwetsbare personen. Crimineel gedrag kan namelijk voortkomen uit kwetsbaarheid, afhankelijkheid of druk. Het verminderen van kwetsbaarheid en het versterken van weerbaarheid zijn daarom belangrijke onderdelen van de aanpak.
• Ook personen die al delicten hebben gepleegd, maar nog niet in beeld zijn bij politie, hulpverlening of andere partners, vallen binnen de scope van dit model.

Disclaimer

Dit barrièremodel geeft een abstract en analytisch beeld van mogelijke stappen binnen criminele uitbuiting. Het model helpt om patronen, werkwijzen van daders en mogelijke interventies beter te begrijpen. Het is dus geen vast of lineair stappenplan dat in alle gevallen volledig wordt doorlopen.

Criminele uitbuiting kent veel vormen en contexten. In de praktijk verlopen situaties verschillend. Stappen kunnen in een andere volgorde plaatsvinden, worden overgeslagen of juist geleidelijk over een langere periode worden opgebouwd. Soms gaat een dader na het identificeren van een potentieel slachtoffer direct over tot controle en het onder druk laten plegen van strafbare feiten. Fases als binding of grensvervaging zijn dan niet altijd duidelijk zichtbaar.

Criminele uitbuiting is ook niet altijd een lineair proces. Het kan een circulair karakter krijgen. In latere fases kunnen slachtoffers bijvoorbeeld zelf worden ingezet om nieuwe slachtoffers te vinden of te ronselen. Daardoor kunnen slachtofferschap en daderschap door elkaar gaan lopen.

Ook de snelheid waarmee stappen worden doorlopen kan sterk variëren. Sommige vormen van criminele uitbuiting ontstaan snel. Andere bouwen zich op over maanden of jaren. Dit model houdt rekening met deze variatie, dynamiek en complexiteit.

De stappen in het model laten dus geen vast verloop zien. Ze vormen een conceptueel kader om criminele uitbuiting beter te duiden en om signalen, gelegenheden en barrières systematisch te analyseren.